بود . فلورنچو دل نينو خسوس ( Florencio del Nino Jesus ) در اوايل سده هفدهم تأكيد مىكند كه قزوين مركز تجارى مهمى است و در آنجا ابريشم و قاليهاى زربفت فراوان است « 1 » . در مورد اصفهان هم شواهد موثقى در منابع مختلف مبنى بر توليد قاليهاى زربفت با نخهاى زرين و سيمين موجود است . درواقع ژان باتيست تاورنيه جايگاه اصلى كارگاهها را در محله ميدان مىنويسد « 2 » . اما قاليهاى ريشه پشم هم در اصفهان توليد مىشده چون در جاى ديگر از آنها نام مىبرد : « كارخانه محل بيوتات سلطنتى است كه در آنها قاليهاى زربفت ابريشمى و پشمى با پارچه‌هاى زربفت ، مخمل ، تافته و انواع ديگر توليد مىشود « 3 » . » سياست شاه عباس در گرايش به اروپا تعدادى از اروپائيان را در كسوت سفير ، تاجر و ميسيونر به ايران كشاند و گزارش‌هاى آنها در تعيين خاستگاه پارچه‌هاى ابريشمى زربفت كمك شايانى مىكند . به نظر مىرسد كه قاليهاى پشمى در مقايسه با اين شاهكارهاى عالى قاليبافى چندان گيرا و چشمگير و بايسته توصيف مفصل نبوده است . ازاينرو نمىتوان اطلاعاتى درباره طرح قاليهاى نواحى مختلف از آنها بدست آورد . يك استثناى بسيار عالى توصيف انگلبرت كمپفر از تالار ضيافت ، احتمالا در اصفهان ، دربار عام 30 ژوئيه 1684 م . است . او مىنويسد : « هر سه صفه را با وفور تمام با قاليهائى كه نقش حيوان دارند و آنها را از بهترين كركها بافته‌اند فرش كرده‌اند . بيشتر فرشها متعلق به كرمان است . براى آنكه لبه‌ها و حاشيه‌هاى قالى جمع نشود در فواصل معين منگوله‌هايى از طلا تعبيه كرده‌اند « 4 » . » ساير منابع هم كه من با آنها محشورم اطلاعاتى درباره كيفيت عالى قاليها ارائه مىدهند . كاشان بارها از مراكز معتبر اين كالا بوده است « 5 » . در گزارشى از سالهاى 8 - 1607 م . آمده كه در كاشان قاليهايى با نخ زرين و سيمين ، پارچه‌هاى زربفت و زيبا و مخمل و ساتن و انواع ديگر منسوجات توليد مىشود « 6 » . دگارسيا دوسيلوا اى فيگوئروا كه در سال 1618 م . از اين شهر ديدن كرده ، قاليهاى آنجا را از زيباترين قاليهاى ايران و همتراز با قاليهاى اصفهان دانسته است « 7 » . متأسفانه از اين گزارشها برنمىآيد كه منظور از اين قاليها پشمى است يا ابريشمى . چنين مىنمايد كه بعدها اصفهان در توليد قاليها از كاشان جلوتر زده و جاى آن را گرفته است . پدرو تيخيرا كه در سال 1604 م . بندر گوآ را ترك گفت و از طريق ايران به اروپا رفت ، قاليهاى يزد را عالى مىنويسد و سپس از قاليهاى كرمان و خراسان صحبت مىدارد « 8 » . شاردن نيز از كارگاههاى قالى در

--> ( 1 ) - نينو خسوس ، ص 100 . ( 2 ) - تاورنيه ، جلد 1 ، ص 444 . ( 3 ) - همان ، ص 654 . ( 4 ) - كمپفر ، ص 202 . ( 5 ) - شاردن ، جلد 3 ، صص 4 - 3 . ( 6 ) - نينو خسوس ، ص 102 . ( 7 ) - سيلوا اى فيگوئرا ، ص 210 . ( 8 ) - تيخيرا ، ص 243 .